Efekti alokacije Specijalnih prava vučenja (Special Drawing Rights) za Bosnu i Hercegovinu - Ublažavanje posljedica krize

Alokacija, (eng.allocation) koja se upotrebljava i na našem jeziku u istom obliku, ima značenje dalje raspodjele ili dodjeljivanja određenog ukupnog iznosa sredstava ili obaveza na druge učesnike prema određenoj proporciji. Specijalno pravo vučenja (eng. Special Drawing Right, u daljem tekstu SPV), predstavlja međunarodno priznato sredstvo deviznih rezervi, za čije kreiranje je nadležan Međunarodni monetarni fond (MMF). Ovim tekstom ćemo pokušati objasniti ulogu i značaj alokacije SPV za Bosnu i Hercegovinu kao jednu od 186 zemalja članica MMF-a.

(Verica Božić)

U tom cilju, objasnićemo potrebu za uvođenjem SPV kao sredstva deviznih rezervi, realizovane alokacije SPV, praktično značenje njegovog posjedovanja, kao specifičnog sredstva deviznih rezervi, te finansijske efekte aktuelno odobrene alokacije SPV za našu zemlju.

Potreba za kreiranjem SPV

SPV je uvedeno 1969. godine kao sredstvo deviznih rezervi kreirano od strane MMF-a, zbog uočene globalne potrebe za uspostavljanjem mehanizma planskog kreiranja međunarodno priznatih deviznih rezervi, koje bi predstavljale dopunu postojećim rezervama. Tokom 60-tih, tadašnja sredstva deviznih rezervi bila su ograničena Bretonwoodskim sistemom fiksnih deviznih kurseva, a držala su se uglavnom u dolarima i u zlatu.

Nakon uočene tendencije nekih centralnih banaka da pretvore svoje dolarske rezerve u zlato, čime bi se ugrozila ograničena količina američkih zlatnih rezervi, došlo je do stvaranja novog sredstva rezervi sa prilično nezgrapnim imenom, kao što je "specijalno pravo vučenja". Inicijalna vrijednost SPV iznosila je 0,888671 grama čistog zlata, koliko je tada vrijedio jedan američki dolar.

SPV je viđen kao izlaz iz tzv. "Trifinove dileme", jer su dodatne dolarske rezerve shvaćene kao narušavanje stabilnosti sistema. Pošto "dilema" nije dovela do određivanja preciznog limita, predloženo je, sa stanovišta povjerenja u sistem, da iznos rezervi koje ostatak svijeta može kumulirati povlačenjem zlata od SAD, uvećan za već akumulirani iznos zvaničnih dolarskih rezervi, ne bi trebalo da premaši tačku gdje pomenuti iznos dolarskih rezervi prevazilazi preostale američke zalihe zlata. U slučaju da tražnja za rezervama nastavi da raste preko te tačke, svijet bi rizikovao da nastupi, ili period restrikcija, valutnih kriza i deflacije (kao rezultat nedostatka rezervi) ili period finansijske nesigurnosti (kao rezultat slabljenja povjerenja u glavnu rezervnu valutu). Postepeno su i ostali zvanični predstavnici zemalja, ministarstva finansija i centralne banke, postali svjesni realnosti "Trifinove dileme", barem kao izvjesne opasnosti, te su joj posvećene duge i iscrpne rasprave i studije.

Rasprave su se vodile od 1963. do 1969. godine, da bi na kraju rezultirale usaglašenim međunarodnim odgovorom, stvaranjem međunarodne aktive koja, za razliku od zlata ili rezervnih valuta, nema drugu ulogu osim da zadovolji sistemsku tražnju za adekvatnim iznosom sredstava rezervi. Dogovoreni način puštanja tog sredstva rezervi bio je da MMF kreira, i u godišnjim intervalima alocira ili poništi, novi oblik sredstava rezervi, u skladu sa strogim pravilima obezbjeđenja MMF-a. U skladu sa ulogom koja je namijenjena ovakvom "čisto" rezervnom sredstvu, SPV mogu koristiti isključivo vlade ili centralne banke zemalja članica MMF-a, MMF i uža grupa institucija definisana kao "posebno određene institucije koje mogu držati SPV". SPV se, pored funkcije dopune postojećim sredstvima rezervi, koristi kao izvještajna računovodstvena jedinica u MMF-u i drugim međunarodnim finansijskim institucijama.

Izvršene alokacije SPV

Prva alokacija SPV uslijedila je neposredno nakon njegovog uspostavljanja, kao novog sredstva rezervi. Alokacija se vršila godišnje, u približno jednakim ratama i to 1. januara 1970.,71. i 72. godine, u ukupnom iznosu od 9,3 milijarde SPV. Druga alokacija SPV od ukupno 12,1 milijardu SPV bila je u tri približno jednake godišnje rate 1. Januara 1979.,80. i 81. godine. Ukupan iznos odobrenih alokacija SPV se dodjeljuje zemljama članicama srazmjerno visini njihovih kvota. Od 1981., pa sve do avgusta ove godine nije bilo alokacija SPV. U decembru 2001. godine, Izvršni odbor MMF-a je raspravljao o tome da li bi trebalo odobriti alokacije SPV u periodu 2002-2006. godine, ali je registrovana nedovoljna podrška takvom prijedlogu, kao što se desilo i u mnogim slučajevima ranije. Bez alokacije SPV tokom skoro tri decenije, udio SPV je postao zanemarljiv u ukupnim svjetskim sredstvima rezervi. Sa stanovišta pojedinačne zemlje, međunarodna likvidnost (misli se na bezuslovnu, tj. ne uzima se u obzir mogućnost pristupanja međunarodnom kreditu jer je neizvjestan), jednostavno je sinonim za rezerve, a rezerve su sredstva kod monetarnih vlasti koja mogu biti korištena za finansiranje deficita platnog bilansa. Ako se ukupna međunarodna likvidnost posmatra kao zbir rezervi svih zemalja, na isti način kao što je svjetska trgovina zbir izvoza ili uvoza svih zemalja, adekvatnost ukupne međunarodne likvidnosti ne bi trebalo da predstavlja problem. Problem predstavlja limitiranost ukupnih sredstava koja čine rezerve određene zemlje. Sam koncept globalnog adekvatnog nivoa međunarodne likvidnosti izgubio je na značaju tokom zadnje tri decenije, ali su, generalno, postojali dobri razlozi da se zadovolji dio rastuće tražnje za međunarodnim rezervama putem alokacije SPV.

Jedan od razloga je poboljšanje efikasnosti, jer se SPV može kreirati sa nultim troškovima, čime prestaje potreba zemalja za suficitom tekućeg računa ili njihova potreba za skupim zaduživanjem da bi stekle rezerve. Zatim, tu je ismanjenje sistemskog rizika, pošto bi SPV zamijenio pozajmljene rezerve u stepenu u kojem su one manje pouzdan i predvidiv izvor rezervi, naročito u kriznim vremenima. Odbor guvernera MMF-a je većinom glasova, 85 posto donio odluku o alokaciji SPV 7. avgusta ove godine, kao rezultat usaglašenog odgovora grupe zemalja G 20 na globalnu eknomsku i finansijsku krizu, koja se ispoljila u 2008. godini. Opšta alokacija SPV odobrena je u iznosu od oko 250 milijardi američkih dolara za svih 186 zemalja članica MMF-a, a doznačena je na njihove račune držanja SPV na dan 28.avgusta ove godine. Opštu alokaciju SPV prepoznajemo kao drugi razlog za kreiranje SPV pod pokroviteljstvom MMF-a, kao dopunu postojećim međunarodno priznatim sredstvima deviznih rezervi u kriznim vremenima. MMF je 09.septembra ove godine doznačio članicama i Specijalnu alokaciju SPV u ukupnom iznosu od 21,5 milijardi SPV. Specijalna jednokratna alokacija SPV predviđena je četvrtim amandmanom Statuta MMF-a. Bila je odobrena od Odbora guvernera MMF-a 1997. godine, te se svo to vrijeme čekala ratifikacija Kongresa SAD. Cilj Specijalne alokcije SPV je da se ispravi "nepravedna situacija" prema zemljama koje su postale članice MMF-a nakon perioda odobrenih redovnih alokacija. Bosni i Hercegovini (BiH) je na ime Opšte alokacije SPV odobreno 125,4 miliona SPV, a na ime Specijalne alokacije, 15 miliona SPV na računu držanja SPV Centralne banke Bosne i Hercegovine (CBBiH) kod MMF-a. Račun držanja SPV je praktično devizni tekući račun članice kod MMF-a, kao bilo koji drugi tekući račun kod strane korespondentske banke.

Specifičnosti SPV

SPV je specifično međunarodno sredstvo rezervi koje imaocu donosi kamatu. rijednost SPV se utvrđuje kao ponderisani prosjek četiri valute koje se uobičajeno koriste kao sredstva deviznih rezervi: američki dolar, japanski jen, euro i britanska funta. U skladu s tim, vrijednost SPV se ne određuje ponudom i tražnjom na deviznom tržištu, nego se formira dnevno na osnovu tržišne vrijednosti deviznih kurseva pomenute četiri valute. Specifičnost SPV je u tome što SPV nije valuta, ni novčanica, niti je direktno potraživanje od MMF-a. SPV za imaoca znači da ima stalno otvorenu mogućnost povlačenja, korištenja svih valuta koje su u slobodnoj upotrebi između članica MMF-a (samo ime tog sredstva, "specijalno pravo vučenja", implicira takvo značenje). Imati 1 SPV na računu kod MMF-a, praktično znači imati mogućnost da se od MMF-a povuče određena protuvrijednost jedne od pomenute četiri valute koje čine korpu valuta koja određuje vrijednost SPV. Transakcija povlačenja pomenutih valuta u zamjenu za SPV dogovara se i realizuje na jednostavan način sa Odjeljenjem za SPV u MMF-u. Članica se obraća tom Odjeljenju MMF-a sa zahtjevom da zamijeni 1 SPV za euro (na primjer); MMF na osnovu zahtjeva, kao svaki drugi finansijski posrednik, traži članicu koja je spremna ustupiti protuvrijednost eura za sticanje 1 SPV. Da se, na primjer, ta transakcija ugovorila na dan 15. Septembra ove godine, za 1 SPV se moglo dobiti 1,58 američkih dolara, odnosno 143,98 japanskih jena ili 1,08 eura ili, pak 0,96 britanskih funti (naravno, članica može zahtijevati bilo koju kombinaciju valuta, ako je to izvodljivo u trenutku zahtjeva). Ovakva transakcija se vrši na dobrovoljnoj osnovi i većina odobrenih aranžmana se realizuje na takav način. Drugi način je da MMF striktno odredi članice sa jakom eksternom (platnobilansnom) pozicijom da kupe SPV od članica sa slabijom eksternom pozicijom.

Pravo povlačenja jedne ili više od četiri pomenute valute, zemlja članica MMF-a ima kada joj je odobren iznos alokacije SPV ili bilo koji iznos u SPV koji potiče iz aranžmana sa MMF-om. Na primjer, prva tranša stand by aranžmana, koji je odobren BiH ovoga jula, u iznosu od 182 miliona SPV, povučena je na zahtjev naše države na sljedeći način: jedan milion u SPV i 201,7 miliona eura (za protuvrijednost 181 miliona SPV) od članica Francuske, Poljske i Slovačke. Praktično je MMF aranžirao da pomenute tri zemlje tom fondu ustupe svoju domaću valutu u zamjenu za sticanje rezervne pozicije u SPV, a MMF je dalje, kao finansijski posrednik, realizovao odo brenu prvu tranšu (ratu) plasmana u obliku stand by aranžmana BiH. Naša zemlja je povećala devizne rezerve za jedan milion SPV i 201,7 miliona eura, te istovremeno stvorila obavezu prema MMF-u po odobrenom stand by aranžmanu.

Šta se desilo u MMF-u, kao instituciji nadležnoj za kreiranje ili slobodnije rečeno, emisiju SPV? Kod MMF-a je na strani aktive priznat plasman BiH u iznosu od 182 miliona SPV iz sljedećih izvora: jedan milion SPV po osnovu sredstava opštih izvora, a preostali iznos plasmana od 181 milion SPV na osnovu stvorene obaveze prema pomenutim zemljama koje su ustupile protuvrijednost u svojoj domaćoj, euro valuti. Kamatna stopa na SPV se utvrđuje sedmično, petkom, a objavljuje se na internet stranici MMF-a. Predstavlja ponderisani prosjek kamatnih stopa na kratkoročne instrumente duga zemalja čije valute određuju korpu valuta SPV. Kamatna stopa na SPV se primjenjuje na držanje SPV na računima članica kod MMF-a, kao i na sve obaveze članica koje potiču iz aranžmana sa MMFom i iz ukupnih alokacija SPV. Obračun kamate se vrši mjesečno, a plaćanje kvartalno, po isteku kvartala prema fiskalnoj godini MMF-a, koja se završava 30. aprila. Plaćanja se, prema tome, vrše početkom maja, avgusta, novembra i februara.

Finansijske posljedice

Šta je podloga za kreiranje SPV iz nedavno odobrene alokacije SPV, tj. na osnovu čega je odobren ukupan iznos? Odobren ukupan iznos alokacije SPV zasniva se na kvoti zemalja članica. Kvota i alokacija SPV za svaku članicu predstavlja stavku kapitala (engl. equity), nešto što članica bezuslovno posjeduje kod MMF, a istovremeno stvara i određenu obavezu (zato što dio kapitala nije uplaćen). Kvota ili ukupan kapital BiH iznosi 169,1 milion SPV, od čega je 25 posto uplaćeni kapital i oko 75 procenata predstavlja kapital po pozivu u obliku hartija od vrijednosti (promisori note) koje su položene kod CBBiH. Upravo iznos Opšte alokacije SPV od 125,4 miliona SPV, koji je odobren našoj zemlji predstavlja gotovo 75 procenata iznosa kvote. Zašto se za alokaciju SPV kaže da je to sticanje deviznih rezervi skoro bez troškova? Članice MMF-a za primljenu alokaciju SPV plaćaju troškove po kamatnoj stopi na SPV (uvećanu za jedan bazni poen ili 0,01 procenata za pokriće troškova administriranja Odjeljenja za SPV u MMF-u) na kumulativnu alokaciju SPV i ostvaruju prihod po istoj kamatnoj stopi na računu držanja SPV. Zemljama koje na računu držanja SPV imaju iznos koji je jednak iznosu ukupne alokacije SPV, neto troškovi tih rezervi su praktično skoro jednaki nuli.

U slučaju BiH, ne postoji direktna kompenzacija ostvarenih prihoda po kamati i troškova po alokaciji SPV. Kamatu na SPV sredstva ostvaruje CBBiH, a troškove po alokaciji SPV plaća Ministarstvo finansija i trezora BiH. Te dvije stavke se indirektno kompenzuju tako što svake godine nakon utvrđivanja čistog profita, CBBiH prenosi 60 procenata ostvarenog čistog profita na račun institucija BiH. U cilju ostvarenja najpovoljnijeg mogućeg prinosa na devizne rezerve BiH, poštujući Zakonom o CBBiH, propisane principe Valutnog odbora i uzimajući u obzir rezultate finansijskih analiza, CBBiH je izvršila konverziju iznosa Opšte alokacije SPV (125,4 miliona) u euro valutu. BiH je za aktuelnu alokaciju SPV, i Opštu i Specijalnu, povećala devizne rezerve za 140,4 miliona SPV i stvorila obavezu tj. povećala monetarnu pasivu za 299 miliona KM u obliku depozita Ministarstva finansija i trezora BiH kod CBBiH. Potpuno jednak tretman ima i pomenuti odobreni stand bay aranžman, s tim što se sredstva iz aranžmana koriste striktno na osnovu ocjene MMF-a da su ispunjeni uslovi, tj. da su realizovani ciljevi postavljeni makroekonomskim politikama i Pismom namjere, prilikom odobravanja sredstava iz aranžmana po tranšama (ratama). Očigledno je da su sredstva iz aranžmana uslovljena, a sredstva iz alokacije SPV neuslovljena.

Međutim, to ni u kojem slučaju ne znači da sredstva iz alokacije SPV nemaju određenu namjenu za sve članice. Namjena sredstava određena je na samitu grupe zemalja G 20 u Londonu, u aprilu ove godine, a to je ublažavanje posljedica svjetske ekonomske krize. Za sve članice MMF, bilo sa jakom bilo sa slabijom eksternom (platnobilansnom) pozicijom, odobrena sredstva alokacije SPV predstavljaće dopunu postojećim sredstvima rezervi, tj. zemlje će diverzifikovati portfolio deviznih rezervi stečenih praktično bez troškova i koristiti ih za prevazilaženje posljedica svjetske ekonomske krize. Sredstva Odobrene alokacije SPV za zemlje koje su pri tome pod tekućim aranžmanom sa MMF-om, ni u kojem slučaju ne mogu biti upotrijebljena u suprotnosti sa usvojenim makroekonomskim politikama i ciljevima po odobrenom aranžmanu. Isto tako MMF nema mandat da uslovljava članice da odobrena sredstva alokacije SPV moraju zadržati u SPV. Članice imaju slobodu da se obrate MMF-u sa zahtjevom za konverziju, arbitražu SPV u bilo koju valutu koja je u širokoj upotrebi između članica, ako Odjeljenje za SPV u MMF-u uspije dogovoriti takvu transakciju.

Pretpostavka je da će o načinu korišćenja sredstava odobrene alokacije SPV našoj zemlji, u konsultaciji sa MMF-om, odlučivati Fiskalno vijeće BiH, kao tijelo koje je, između ostalog, nadležno za potpisivanje i sprovođenje aranžmana sa MMF-om. Sredstva odobrene alokacije SPV mogla bi značajno doprinijeti realizaciji mjera i ciljeva definsanih stand by aranžmanom (na primjer, usljed pada javnih prihoda na svim nivoima vlasti u BiH, sredstva bi mogla biti upotrijebljena za servisiranje njenog spoljnog duga, čime bi se posredno mogla ostvariti sredstva za očuvanje radnih mjesta, oživljavanje kreditne aktivnosti, investiranje u infrastrukturne projekte ili za druge mjere namijenjene ublažavanju posljedica svjetske ekonomske krize).

Piše: Verica Božić, rukovodilac Odjeljenja za servisiranje javnog duga u Centralnoj banci BiH.

Pogledajte i druge dokumente u rubrici "Ekonomski izvještaji"