Bill Gates gradi “vještačko sunce” koje bi moglo donijeti neograničenu energiju

U jutarnjim satima 28. juna srušena su dva prepoznatljiva dimnjaka termoelektrane Bull Run Fossil Plant u Claxtonu, u američkoj saveznoj državi Tennessee, čime je simbolično okončano 61 godinu njenog rada. Taj čin, međutim, nije označio samo zatvaranje jednog poglavlja u industriji zasnovanoj na fosilnim gorivima, već i početak nove etape u razvoju proizvodnje električne energije. Već 29. januara 2026. godine kompanija Type One Energy, uz podršku Billa Gatesa, podnijela je početni zahtjev za licenciranje kako bi započela pripreme za izgradnju naprednog postrojenja temeljenog na magnetski kontrolisanoj fuziji.

Planirani reaktor, nazvan Infinity One, pripada tipu poznatom kao stellarator. Riječ je o uređaju koji, slično tokamaku, zadržava plazmu u prstenastom obliku, ali se oslanja na složen i uvijen raspored magnetskih zavojnica kako bi postigao temperature od oko 100 miliona stepeni Celzijusa. Stručnjaci smatraju da stellaratori mogu izbjeći brojne probleme stabilnosti koji su prisutni kod tokamaka, iako je njihova izgradnja tehnički izuzetno zahtjevna. Kompanija je još u februaru 2024. godine objavila da je lokacija bivše termoelektrane Bull Run odabrana za eksperimentalni reaktor, a aktivnosti na realizaciji projekta sada ulaze u intenzivniju fazu.

Vještačko sunce u nastajanju

"Blisko sarađujemo još od februara 2024. godine, razmjenjujući relevantne projektne informacije i znanja koja su ključna za uspostavljanje odgovarajućih uslova licenciranja fuzijske elektrane“, izjavio je u saopćenju izvršni direktor Type One Energyja Christofer Mowry.

"Ova saradnja pozicionira Tennessee kao međunarodni primjer pristupa ‘sigurnost kroz dizajn’ i transparentnosti u procesu izdavanja dozvola za fuzijske mašine."

Prema podacima kompanije, planirani kompleks obuhvatit će prototip reaktora Infinity One, centar za obuku stručnog kadra, kao i buduću fuzijsku elektranu Infinity Two, projektovane snage 350 megavata električne energije (MWe). Realizacija je predviđena kroz više faza, s ciljem da Infinity One bude pušten u rad do 2029. godine.

Fuzija/Shutterstock

Tvrdnja da bi stellarator u roku od tri godine mogao osiguravati energiju za elektroenergetsku mrežu prirodno izaziva određenu dozu opreza. Ipak, kompanija se oslanja na iskustvo stručnjaka koji su učestvovali u projektima Helically Symmetric Experiment (HSX) na Univerzitetu Wisconsin–Madison, kao i na razvoju stellaratora Wendelstein 7-X u njemačkom Greifswaldu, koji se smatra najvećim takvim postrojenjem u svijetu.

Može li stellarator ostvariti san o beskonačnoj energiji?

Odabir takozvanih "brownfield" lokacija, odnosno ranije razvijenih, a danas neiskorištenih industrijskih prostora poput Bull Run postrojenja, uklapa se u širi trend prenamjene postojeće energetske infrastrukture. Ovakav pristup podrazumijeva korištenje kapaciteta i stručnog znanja naslijeđenog iz sektora fosilnih goriva za razvoj novih tehnologija. Slične projekte realizira i kompanija Form Energy, poznata po razvoju željezo-zračnih baterija, koja je svoju fabriku Form Factory 1 izgradila u nekadašnjem čeličarskom gradu Weirtonu u Zapadnoj Virginiji, dok se u Lincolnu, u saveznoj državi Maine, na lokaciji bivše fabrike papira gradi baterijsko postrojenje koje bi trebalo biti najveće na svijetu. Kompanija TerraPower, također uz podršku Billa Gatesa, razvija fisionu nuklearnu elektranu u blizini zatvorene termoelektrane na ugalj u Kemmereru, u Wyomingu, gdje su nenuklearni građevinski radovi započeli u junu 2024. godine.

Iako osiguravanje lokacije predstavlja važan korak, ostaje otvoreno pitanje može li se izgraditi stellarator koji će pouzdano i dugoročno isporučivati energiju u obimu kakav se u fuzijskoj industriji najavljuje decenijama. Ipak, oslanjanje na postojeću infrastrukturu i iskustvo iz prethodnih energetskih ciklusa nameće se kao jedan od racionalnih pristupa u nastojanju da se izgradi održiv energetski sistem budućnosti.